Карта сайта
13 июня 2018, 10:39

Холкуостаахтар хорсун быһыылара умнуллубат

Биһиги көлүөнэ дойдубут ааспыт олоҕун, үлэтин кэлэр көлүөнэ ыччакка тиэрдэр ‒ ытык иэспит. Бу олорор олохпут иһин хорсуннук сэриилэспит, үлэлээбит аҕа саастаах дьоммут албан ааттарын үйэтитэр сыал-сорук туруоруллар.

2015 с. “Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйа өрөспүүбүлүкэтээҕи салалтата “Ааллаах Үүн таһаҕасчыттарын хорсун быһыыта” диэн бырайыагы олоххо киллэрэргэ былааннаммыта. Биһиги улууспутугар үлэлиир баартыйа кэмитиэтэ онно кыттыһан, иккис сылын былааннаах үлэни ыытар.

Саҥа тэриллибит сэбиэскэй былаас атаҕар туруутугар, дойду олоҕо оннун буларыгар кыһыл көмүс тыын суолталаммыта. Уус Маайа сиригэр көмүһү хостооһуну судаарыстыба дьаһалыгар ылан, тэрээһиннээх үлэ саҕаламмыта. Ааллаах Үүн тула бириискэлэргэ тыһыынчанан дьон мустан, үлэ-хамнас күөстүү оргуйбута. Ити эрээри өрөспүүбүлүкэ кииниттэн олус тэйиччи уонна суола-ииһэ куһаҕан буолан, көмүсчүттэргэ аһы-үөлү тиэрдии уустуктаммыта. Баартыйа уобаластааҕы салалтатын дьаһалынан Илин эҥэр киин оройуоннарын холкуостарын атынан таһаҕаһы таһыыга соруйбуттара. 20 сыл устатын тухары ‒ 1934‒1954 сылларга холкуостаахтар атынан таһаҕас таһыы ыарахан үлэтигэр сылдьыбыттара. Биирдии киһи түөртүү акка Дьокуускайтан “Холбос” ыскылаатыттан таһаҕас тиэнэн, сатыы хааман, тааҥнаах үрэхтэри кэстэрэн, таас хайалар арҕастарын уҥуордаан, таһаҕастарын кэмигэр тиэрдэллэрин таһынан, уу суолунан Охотскай Перевозка кэлбит таһаҕаһы кыһыны быһа бириискэлэргэ таһаллара. Ити туохха да тэҥнэммэт хорсун быһыы холобура буоларын өйдөөн, таһаҕасчыттар үтүө ааттарын үйэтитэр үлэҕэ туруннубут.

Сэрии кэмигэр Ааллаах Үүн оройуонун сиригэр-уотугар хостоммут көмүскэ атыылаһыллыбыт сөмөлүөт, тааҥка, атын да сэрии сэбэ, ас-таҥас өстөөҕү кыайарга төһүү күүс буолбута саарбахтаммат.

Бу кинигэ олохторун, доруобуйаларын харыстаабакка,      ыраах, ыарахан айаҥҥа таһаҕас таһыытыгар сылдьыбыт биһиги оройуоммут холкуостарын хорсун дьонугар үйэлээх өйдөбүнньүк буолар.

70-ча сыл ааспытын кэннэ, айаҥҥа сылдьыбыт дьон туһунан матырыйаал түмэр, хомуйар уустугун аахсыбакка, 27 нэһилиэк кыраайы үөрэтээччилэрэ ахтыы хомуйбуттара махталлаах дьыала. 20 сылы быһа дойду кыаҕын ыларыгар туруулаһан үлэлээбит таһаҕасчыттар тустарынан матырыйааллары улууспут архыыбын үлэһитэ М.К.Федоров, В.П.Ларионов аатынан Майа орто оскуолатын учуутала Н.Г.Черкашина, кыраайы үөрэтэр музей үлэһитэ А.В.Эверстов, “Эркээйи” хаһыат отделын эрэдээктэрэ М.И.Птицына, кыраайы үөрэтээччи Т.И.Артемьева сиһилии чинчийбиттэрин түмүгэ кинигэ буолан таҕыста.

Улууска “Ааллаах Үүн таһаҕасчыттарын хорсун быһыыта” бырайыак былаанынан улуус култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга управлениетын исписэлииһэ И.И.Аргунов салайааччылаах экспедиция 2017 с. кулун тутарга таһаҕасчыттар суолларынан айаҥҥа баран кэллэ. Итиэннэ И.И.Аргунов, Т.И.Артемьева, В.Г.Петров билигин баар таһаҕасчыттары көрсөн, документальнай киинэни уһуллулар.

Улуус үөрэнээччилэрэ Ааллаах Үүн таһаҕасчыттарын хорсун быһыыларын туһунан конференцияларыгар 34 дакылаат ааҕыллыбыта. Өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллыбыт Аал-лаах Үүн ааҕыыларыгар улууспут 14 үөрэнээччитэ кыттан, миэстэлэһэн үөртүлэр. Өрөспүүбүлүкэ үөрэнээччилэрин чинчийиилэринэн кинигэ тахсыбытыгар биһиги улууспут эдэр чинчийээччилэрин үлэлэрэ эмиэ киллэрилиннэ.

Инникитин Ааллаах Үүҥҥэ айаҥҥа аналлаах улууска былааннаммыт тэрээһиннэр ыытыллыахтара. Дьон-сэргэ айанньыттар хорсун быһыыларын билиэхтээх, хас биирдиилэрин албан ааттара үйэтитиллиэхтээх.

Кинигэ таҥыллыытыгар, эрэдээксийэтигэр сыратын биэрбит “Эркээйи” хаһыат отделын эрэдээктэригэр М.И.Птицынаҕа,  бырагыайы өйөөбүт,  быһаччы салайсыбыт Р.Г.Васильев аатынан улуустааҕы кыраайы үөрэтэр музей салайааччыта З.В.Шаринаҕа, кинигэ матырыйаалларын бэчээккэ бэлэмнэспит В.П.Ларионов аатынан Майа орто оскуолатын социальнай педагога Е.В.Скрябинэҕэ, Р.Г.Васильев аатынан улуустааҕы кыраайы үөрэтэр музей үлэһиттэрэ М.К.Поповаҕа,  Т.И.Егороваҕа улууспут кыраайы үөрэтээччилэригэр махталбытын тиэрдэбит.

Кинигэ дьон-сэргэ билиитигэр-көрүүтүгэр тахсан, Ааллаах Үүн таһаҕасчыттарын хорсун быһыыларын өйдөбүнньүгэ буолуохтун.

Андрей Михайлович НАХОДКИН,

“Мэҥэ Хаҥалас улууһа” муниципальнай оройуон

дьокутааттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, 

“Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйа

улуустааҕы салаатын салайааччыта.

 

 

КөлҮөнэттэн  көлүөнэҕэ ахтыллыахтара

 

Кыһыл көмүс түҥ былыргыттан дьон олоҕор улахан суолталааҕа биллэр. Көмүстэн оҥоһуллар киэргэллэр, араас мал-сал улахан сыанаҕа тураллара, көмүс харчы курдук төлөбүргэ туһаныллара. Ол иһин көмүстээх сир көһүннэҕинэ, дьон-сэргэ тоҕуоруһан, көмүһү сууйар артыаллар сир аайы тарҕаналлара.

Илин Сибииргэ кыһыл көмүс саппааһа баар сирэ үгүс буолан, ыраахтааҕылаах Россия, саҥа үөскээбит Сэбиэскэй былаас да кэмигэр биирдиилээн дьон көмүһү хостоон барбыттара. Көмүстээх Бодойбо сирэ Иркутскай уобаласка хаалбытын кэннэ, Алдаҥҥа көмүс баара көстөн, улахан хамсааһын тэнийбитэ. Ааллаах Үүҥҥэ көмүс көстөн, көмүс хостуур управление тэриллэр. 1939 с. ити оннугар тэриллибит «Джугжурзолото» трест Ааллаах Үүн бириискэлэригэр элбэх киһини мунньан, көмүс хостооһуну саҕалаабыт. Дьон истиһэ-истиһэ, кэлэллэрэ үһү. 1932 с. диэки 23095 киһи үлэлээбитэ биллэр. Алта бириискэттэн сылга 5 туонна кыһыл көмүс хостоноро. Баччалаах элбэх киһиэхэ олорор дьиэ, аһыыр ас наада буолан, дьиэ-уот тутуллубутун таһынан, өрөспүүбүлүкэ оройуоннарыттан атынан Дьокуускайтан ас-таҥас, от тиэйиитин саҕалаабыттара. Ааллаах Үүҥҥэ, Охотскай Перевозка тутуллубут ыскылааттарга таһаҕасчыттар илдьибит астарын уураллара итиэннэ Охотскай Перевозка уу суолунан аҕалыллыбыт таһаҕаһы бириискэлэргэ тастараллара.

Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар эмиэ таһаҕас таһыытыгар былаан бэриллэн, 20 сыл устата айаҥҥа холкуостаахтар сылдьыбыттара.

Сыл аайы үөһэттэн былаан түстэҕинэ, холкуостарынан үллэрэн, биирдии киһи 4 атынан таһаҕас тиэйэн илдьэллэрэ. Суол-иис мөлтөх буолара уонна аара элбэх моһоллор мэһэйдээннэр, таһаҕасчыттар олус эрэйдээх, илистиилээх, кутталлаах айаҥҥа сылдьаллара. Күһүн сэтинньигэ барбыт дьон саас муус устарга биирдэ төннөллөрө.

Кинигэ айаҥҥа сылдьыбыт хорсун дьоммутугар-сэргэбитигэр, биир дойдулаахтарбытыгар ананар. 27 нэһилиэк бары холкуостарыттан айаҥҥа сылдьыбыт дьон тустарынан ахтыы түмүллэн киллэрилиннэ. «Биир ньыгыл Россия» баартыйа өрөспүүбүлүкэтээҕи салалтата көҕүлээһининэн, 2015 с. сайыныттан Мэҥэ Хаҥалас улууһугар чинчийэр үлэ ыытылынна. А.М.Находкин сэкирэтээрдээх баартыйа улуустааҕы салалтата үлэни-хамнаһы сүрүннээтэ. Үөрэнээччилэр Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһыытыгар анаммыт конференциялара ыытыллыбыта, кинигэҕэ матырыйаал хомуллуутугар олук буолла.

Ааллаах Үүҥҥэ айаны сиһилии чинчийэн, толору матырыйааллары Дьаҥхаадыттан Н.Ф.Колосова, Бэдьимэттэн Т.А.Сергучева, Баатараттан Т.С.Колесова, Бүтэйдээхтэн Е.И.Чямпина киллэрдилэр. Эдэр, кэскиллээх улуустааҕы архыып үлэһитэ Федоров Михаил Константинович эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһан, сөптөөх докумуоннары булан, дьон ааҕыытыгар таһаарбыта махталлаах. Р.Г.Васильев аатынан кыраайы үөрэтэр музей үлэһитэ Эверстов Александр Владимирович нэһилиэктэртэн ахтыылары түмэн, кинигэ тахсыытыгар төһүү күүс буолбутун бэлиэтиир наадалаах. В.П.Ларионов аатынан Майа орто оскуолатын историяҕа учуутала Черкашина Надежда Гаврильевна Дьокуускай куорат архыыптарыгар, библиотекаларыгар үлэлэһэн, наадалаах, сыаналаах матырыйааллары булан, кинигэ тахсыытыгар тирэх буолла.

Дойду олоҕор ыарахан кэмҥэ, сэрии сылларыгар, өстөөҕү кыайарга көмүс суолтата үрдүгүн өйдөөн, көмүсчүттэри аһынан-таҥаһынан хааччыйыыга сыраларын биэрэн, кутталлаах айаҥҥа сылдьыбыт айанньыттар ааттарын бар-дьон билиэхтээх, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ махталынан ахтыахтаах.

Татьяна Ивановна Артемьева,

кыраайы үөрэтээччи,

“Ааллаах Үүн таһаҕасчыттарын суолларынан” бырайыагы сүрүннээччи.

 

 

ҮтҮө ааттара үйэтитилиннэ

 

Үлэттэн атыны билбэтэх холкуостаахтар барахсаттар Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһыытыгар тэлбит суолларын-иистэрин, оччотооҕу ахтыыларга, хаартыскаларга олоҕуран эрэ биһиги, эдэр көлүөнэ, билэр-көрөр кыахтаахпыт. Күн-дьыл ыраатан истэҕин аайы сүтэр-симэлийэр аналлаах устуоруйа кэрдиис кэмин күн-бүгүн үөрэппэтэхпитинэ, ырыппатахпытына хаһан сатаныа       й диэн санааттан үйэтитэр соруктаах саҥа бөдөҥ кинигэ оҥоһуллан, түмүллэн Күн сирин көрдө.

Улууспут олохтоохторугар, кыраайы үөрэтээччилэргэ Ааллаах Үүҥҥэ анаммыт кинигэ сүрэхтэниитэ өрө көтөҕүллүүлээхтик ааста. Нэһилиэктэртэн кыраайы үөрэтээччилэр үгүстэрэ түмсүбүттэрэ кинигэ өртөн күүтүллүбүтүн туоһулуур.

Тэрээһини улуус дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, кыраайы үөрэтээччилэр сэбиэттэрин салайар Андрей Находкин салайан ыытта.

Бу күн Дьокуускайтан «Биир ньыгыл Россия» баартыйаттан Саргылана Неустроева ыалдьыттаан кыраайы үөрэтээччилэр тылларын-өстөрүн, санааларын иһиттэ. Итиэннэ эмиэ баартыйа анал бырайыагынан Күн сирин көрбүт «Трудовой подвиг колхозников-грузоперевозчиков на Аллах-Юнь в годы Великой Отечественной войны 1941‒1945 гг.» диэн архыып докумуоннарыгар олоҕуран таҥыллыбыт кинигэни бэлэхтээтэ. 

«Мэҥэ Хаҥалас холкуостаахтара ‒ Ааллаах Үүҥҥэ» кинигэ тахсыытыгар күүс-көмө буолбут, үлэлэспит дьоҥҥо «Биир ньыгыл Россия» баартыйа салалтатын аатыттан Махтал суруктар үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттарылыннылар.

Марфа ПТИЦЫНА.

Ссылка для блогов